Tweede Wereldoorlog

Tweede Wereldoorlog 1940-1945 en Bevrijding Boven-, Nieuwe- en Oude Pekela april 1945

symbool4en5mei

 

 


Bevrijdingsdag 5 mei

Tweede Wereldoorlog in Pekela (1940-1945)
In april 1945 kwam voor gemeente Pekela, en een maand later voor geheel Nederland, een einde aan de Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting. De oorlog en bezetting waren voor Nederland begonnen op vrijdag 10 mei 1940 toen het Duitse leger in alle vroegte Nederland onverwacht had aangevallen. Het minder goed bewapende Nederlandse leger stond tegenover een zeer modern bewapend en goed geoefend Duits leger. De belangrijkste verdedigingswerken van Nederland waren in het midden en westen van ons land omdat daar de grote steden liggen. Aan de grens was een zwakke Nederlandse verdediging die de inval moest melden aan het legerhoofdkwartier in Den Haag en de belangrijkste bruggen diende op te blazen. In Pekela was een kleine groep Nederlandse soldaten die de belangrijkste bruggen zoals de Wedderklap en de Onstwedderbrug moesten opblazen en de andere bruggen opendraaien om daarmee de opmars van het Duitse leger te vertragen. Dat is gebeurd in de ochtend van de 10e mei en de huizen rondom deze bruggen hadden behoorlijk veel schade opgelopen door de explosies. Daarna zijn deze Nederlandse soldaten richting het fort Kornwerderzand op de Afsluitdijk getrokken, veel Duitsers hebben zich die 10e mei niet in de Pekela’s vertoond. De hoofdmacht van het Duitse leger dat het Noorden van Nederland moest veroveren trok noordelijk van Winschoten en via Emmen naar het Westen.

image004

Duitse troepen vallen in de vroege ochtend van vrijdag 10 mei 1940 Nederland aan

Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben de Duitsers zich wel laten zien in Pekela.  Tientallen Pekelder Joodse families werden weggevoerd om via kamp Westerbork in de Duitse vernietigingskampen terecht te komen waar ze werden vermoord. Ook werden later in de oorlog honderden Pekelder mannen naar Duitsland afgevoerd voor de verplichte arbeid in Duitse oorlogsfabrieken. Velen zijn bij bombardementen omgekomen maar de meesten kwamen na een lange (loop) tocht weer thuis na de Bevrijding. Het Pekelder verzet heeft vele moedige daden, zoals het laten onderduiken van Joden en anderen die uit handen van de Duitse bezetter moesten blijven, soms met gevangenschap en zelfs met de dood moeten bekopen.

image005

De Jodenster die alle Joden, ook in Pekela, van de Duitsers zichtbaar moesten dragen

Bijzonder waren de april/mei stakingen in 1943. Adolf Hitler, de leider van Duitsland, had besloten dat de Nederlandse mannen, die in mei 1940 in het Nederlandse leger hadden gediend, weer krijgsgevangen moesten worden. De reden was dat veel van deze mannen in het verzet gingen. De Nederlanders zagen dat besluit van Hitler niet zitten en er braken overal in het land stakingen uit. Ook in de Pekela’s werd gestaakt behalve op het gemeentehuis van Nieuwe Pekela waar de NSB (= Nationaal Socialistische Beweging) burgemeester Heeg de ambtenaren verboden had mee te doen. Een grote massa Pekelders stroomde naar het gemeentehuis. Men joeg de ambtenaren naar buiten en de burgemeester werd naar buiten gedragen en in het Pekelder Diep gegooid. Hij mocht er pas uit als hij “Oranje Boven” zou roepen wat hij natuurlijk deed. Daarna kwamen de Duitsers die wraak wilden nemen en Pekelders wilden doodschieten tegen het gemeentehuis. Dat kon burgemeester Heeg voorkomen maar tientallen Pekelders werden wel opgepakt en kwamen in het concentratiekamp Vught terecht waar enkelen bezweken. Verder zijn er rond Pekela veel Geallieerde vliegtuigen neergestort. Er vielen op 24 september 1942 brisant bommen op Oude Pekela waarbij een huis aan de Burgemeester van Weringstraat werd verwoest en alle bewoners gedood. Bij die lege plek is nu het 4 mei monument van Oude Pekela. Het is goed voor te stellen dat de Pekelders uitzagen naar de Bevrijding, na 5 lange oorlogsjaren:

van wering straat

Beschadigde huizen aan de Burgemeester van Weringstraat in Oude Pekela op 24 september 1942

De Bevrijding van de Pekela’s april 1945
De Bevrijders van de Pekela’s waren de Polen en de Belgen. Delen van het Poolse leger waren, na de inval van het Duitse leger in september 1939 in Polen en na de capitulatie van het Poolse leger aan het einde van die maand, via Roemenië per schip naar Frankrijk gevlucht. De Sowjetunie voerde, nadat het de oostelijke helft van Polen eind september 1939 had bezet als resultaat van een overeenkomst met Nazi-Duitsland, honderdduizend Polen in krijgsgevangenschap weg. Nadat Duitsland de Sowjetunie in juni 1941 aanviel werden deze Poolse soldaten weer vrijgelaten. Velen kwamen via Iran uiteindelijk ook in Engeland terecht waar generaal Stanislaw Maczek op 25 februari 1942 de 1e Poolse pantserdivisie oprichtte. Dit Poolse leger van +/- 16.000 man werd geheel gemoderniseerd en diende de Schotse kust tegen een Duitse aanval verdedigen. Het Belgische SAS regiment (+/- 1000 man) onder leiding van majoor Edouard Blondeel werd tijdens de Tweede Wereldoorlog gevormd in de Belgische kolonie Congo en bevrijdde in de zomer van 1944 delen van België. De 1e Poolse Pantserdivisie kwam na de invasie op 31 juli  1944 aan land in het Franse Normandië. Van daaruit bevrijdde men in 1944, samen met de Amerikaanse, Engelse en Canadese legers, delen van Frankrijk, België en uiteindelijk Zuid-Nederland (omgeving Breda). Na de koude hongerwinter in Nederland gingen in maart 1945 de Engelsen en Canadezen over de Rijn bij Wesel (Duitsland). De Canadezen hadden de opdracht om Nederland te bevrijden. Op 8 april was Coevorden bevrijd waarna de Canadezen optrokken naar Leeuwarden, Groningen en Wilhelmshafen (Duitsland).

opmarspoolsestrijders

Kaart van de opmars van het Poolse leger van Emmen naar de Dollard, april ‘45

De Canadezen vroegen het Poolse leger van generaal Maczek en het Belgische SAS regiment van majoor Blondeel om hulp. In 24 uur trok de complete  Poolse divisie samen met de Belgen van Breda naar Coevorden. Men kreeg de opdracht om Oost-Groningen en het Duitse Emsland tot aan de Dollard en Emden (D) te veroveren. Op 10 april werd Emmen bevrijd, een dag later Ter Apel en op 12 april stonden de Polen in  Onstwedde. De bevolking in Oost-Groningen kon het kanon gebulder reeds horen en de stromen terugtrekkende Duitse soldaten waren een voorbode van de Bevrijding.

opmarsduitsetroepen

Duitse troepen vluchtten langs het Pekelderdiep richting Winschoten donderdag 12 april 1945

De Duitsers wilden Winschoten verdedigen vanwege de verbinding vanuit het Westen van Nederland met Duitsland. Bij het Winschoter Zuiderveen (Gockinga’s wijk) en bij de Winschoter Hoogebrug lagen Duitse soldaten in stelling te wachten op de Polen en Belgen. Op 13 april naderden de Polen het dorp Blijham, stopten bij de Turfwegkruising en begon de Poolse artillerie (kanonnen) Winschoten te beschieten. De Duitsers schoten terug met kanonnen vanuit Winschoten, Heiligerlee en vanaf de kust.

image010

Generaal Stanislaw Maczek, opperbevelhebber van het Poolse leger

Op 13 april werd Boven-Pekela vanuit Stadskanaal bevrijd door de Polen (Dragonders) na hevige gevechten met de Duitsers bij de kazematten en wegversperring aan de Pekelderweg. De bevolking van Boven-Pekela was tijdens deze gevechten het veld in gevlucht. Nieuwe Pekela werd vanuit Alteveer bevrijd na de verdrijving door de Polen (eenheden de 1e compagnie van de Jagers van Podhale afgekort BSP) van de Duitse verdediging bij Tange-Alteveer. Het verzet in Nieuwe Pekela had een afspraak gemaakt met de lokale NSB’ ers de macht over te nemen zodra de Duitsers weg waren tot de Bevrijders zouden arriveren. Het Pekelder verzet stond daarom bij de opgeblazen Onstwedderbrug de Polen op te wachten. Omdat een Poolse tankeenheid moest doortrekken naar Veendam werd van stropakken, pramen en planken een noodbrug gemaakt die “Bridge no fire” heette omdat er niet bij gerookt mocht worden i.v.m. brandgevaar. Een Pools bataljon van de Jagers van Podhale maakte zich gereed om Oude Pekela de volgende dag te bevrijden en verrichtte in de avond alleen nog een verkenning tot Waarheidsbrug.

eduardblondeel

Majoor Edouard Blondeel, commandant van het Belgische SAS regiment

In de namiddag van 13 april gingen Belgische verkenners van de SAS (B Squadron), als voorhoede van de Polen die Blijham hadden bevrijd, over de Turfweg naar Oude Pekela en bezetten daar de kartonfabrieken Free en de Union. Vanuit deze gebouwen begon men de Duitse verdediging bij de watertoren en houthandel Koerts te beschieten. De bevolking van Oude Pekela stond ’s avonds buiten op de Bevrijders te wachten en bijna huis aan huis hing de Nederlandse vlag. De Polen kwamen echter die avond niet gezien men door de invallende duisternis niet verder durfde op te rukken. De Belgen trokken, gezien hun geringe sterkte en door de felle tegenstand van de Duitsers, evenmin het dorp in. Vanwege de doorgaande gevechten tussen de Belgen en de Duitsers bij de Turfwegbrug vluchtten de inwoners van het stuk tussen watertoren en burgemeester Van Weringstraat naar een veiliger deel van Oude Pekela. Die nacht van de 13e op de 14e april kon bijna niemand slapen in Pekela omdat de artillerie beschietingen doorgingen. Er waren alleen militairen op straat, geen burger durfde naar buiten te komen. De Belgen reden ’s nachts met hun jeeps met groot licht heen en weer op de Turfweg om terugtrekkende Duitsers op te pakken die naar hun kameraden in Winschoten wilden gaan. poolsejeepsentanks

Foto 1: Poolse jeeps en tanks rijden over ‘Bridge No Fire” op vrijdag 13 april 1945 over het Pekelderdiep te Nieuwe Pekela

Foto 2: Poolse tanks rukken op vanuit Nieuwe Pekela langs het Pekelderdiep, bevrijdden Oude Pekela en verdrijven de Duitse troepen bij de watertoren, zaterdag 14 april 1945

Op zaterdagmorgen 14 april trokken Poolse troepen (3e en 4e compagnie BSP) vanuit Nieuwe Pekela Oude Pekela binnen. De Polen reden met tanks, pantserwagens en jeeps door naar de watertoren waar men de Duitsers met vuur uit alle wapenen verjoeg die richting de kazematten aan het Zuiderveen vluchtten. Nu was Oude Pekela werkelijk bevrijd en konden de vlaggen definitief uit. De grote Nederlandse vlag boven in de toren van de R.K. kerk in Oude Pekela was, als een baken van de herwonnen vrijheid, zelfs tot ver in de omtrek te zien, ook in het nog bezette Winschoten en Westerlee. De Polen verlieten Pekela in een lange colonne op zondag 15 april toen men doortrok om Winschoten en noordelijker gelegen plaatsen te bevrijden. De Canadezen namen het hier in de Pekela’s van hun over. De Polen en Belgen bevonden zich bij het Duitse Wilhelmshafen toen bekend werd in de avond van de 4e mei dat het Duitse leger op 5 mei zou capituleren. De Pekelders waren weer vrije mensen en er volgden vele bevrijdingsfeesten vanaf het moment dat heel Nederland bevrijd was. In de avond van 4 mei, toen de wapenstilstand op 5 mei werd aangekondigd via de radio, loeiden in Pekela de fabriekssirene’s als teken van vreugde en gingen vele Pekelders de straat op om het einde van de Tweede Wereldoorlog met elkaar te vieren.

image016

Bevrijdingsfeest in Oude Pekela mei 1945

Op 5 mei 2010, bij de 65 jarige herdenking van de Bevrijding van Nederland, werd bij het gemeentehuis van Pekela onder grote publieke belangstelling een Bevrijdingsmonument onthuld door de 2 oud-strijders die hebben meegevochten aan de Bevrijding van het gebied van de Pekela’s op 13 en 14 april 1945. De voormalige Pool Edward Szczerbinski en de Belg Jaak Daemen hadden de eer om namens hun strijdkrachten, de eerste Poolse Pantserdivisie en het Belgische SAS regiment, de onthulling te verrichten van het kunstwerk vervaardigd door Marten F. Grupstra uit Nieuwolda. Het Bevrijdingsmonument is een eerbetoon aan de Bevrijders van de Pekela’s en toont een plattegrond met daarop de opmars van de Geallieerden en de namen van de diverse legeronderdelen. Medewerking aan de plechtige ceremonie bij de onthulling werd verleend door o.a. Scouting Pekela, het Christelijk Combinatie Orkest SDG/Excelsior en het  Groninger Christelijk Mannenkoor Albatros dat, net als bij de Bevrijding in april 1945, het Poolse volkslied ten gehore bracht.

image017

 

 

 

 

 

De heren Jaak Daemen en Edward Szczerbinski na de onthulling van het Bevrijdingsmonument Pekela

Net als in andere kroonjaren waarin de Bevrijding in de Pekela’s werd gevierd trok ook nu in de middag van de 5e mei 2010 een lange stoet van 90 versierde wagens en voertuigen van Boven Pekela door een geheel versierd en uitbundig vlaggend Pekela richting de watertoren gade geslagen door duizenden enthousiaste Pekelders.

optocht2010

Grote Bevrijdingstocht door de Pekela’s 5 mei 2010      

 image020

De Pekela’s waren van 24 april tot en met 5 mei 2010 uitbundig versierd vanwege 30 jaar H.M. Koningin Beatrix en 65 jaar Bevrijding  

Reacties zijn uitgeschakeld.